Açık Adalet Güth, Schmittberger & Schwarze, 1982

Paylaşır mısın?

Karşındaki reddederse ikiniz de eli boş dönersiniz. Ne kadar cömert, ne kadar inatçısın?

30 snsürer 1katılım Anonimkayıt gerekmez

EXP. 015

100 TL'yi tanımadığın biriyle paylaşacaksın: ona ne kadar teklif edersin, sana teklif edilse en az ne kadarına razı olursun?

Deney yükleniyor… JavaScript kapalıysa deney çalışmaz; bilim kutusunu ve makaleyi aşağıda okuyabilirsin.

Önce deneye katıl.

Bilimi okumak cevabını etkileyebilir. Katıldıktan sonra her şey açılır; istersen yine de şimdi okuyabilirsin.

Deneye dön

Bilim kutusu

Ders kitabına göre 5 TL bile kabul edilmeli; insanlar ise haksızlığı cezalandırmak için parayı yakmayı göze alır.

Ne ölçüyoruz

İki şey ölçüyoruz: teklif eden olarak karşı tarafa ayırdığın pay ve yanıtlayan olarak kabul edeceğin en düşük teklif (minimum kabul edilebilir teklif). Sonra teklifini daha önce katılmış rastgele bir ziyaretçinin alt sınırıyla eşleştirip, gerçek bir oyunda kabul edilip edilmeyeceğini gösteriyoruz.

Araştırmalar ne diyor

İlk ültimatom deneyini Güth, Schmittberger ve Schwarze 1982'de yayımladı: 42 iktisat lisansüstü öğrencisiyle yapılan deneyde teklif edenler pastanın ortalama %65-69'unu kendilerine ayırdı ve tekliflerin yaklaşık beşte biri reddedildi. 37 makaledeki 75 sonucu birleştiren meta-analizde (Oosterbeek, Sloof ve van de Kuilen, 2004) ortalama teklif pastanın %40'ı, ortalama ret oranı %16 çıktı. 15 küçük ölçekli toplumda yapılan saha deneylerinde ortalama teklifler Peru'daki Machiguenga'da %26'dan Endonezya'daki Lamalera'da %58'e uzanırken, sanayi toplumlarında tipik ortalama %44 civarındaydı (Henrich ve ark., 2001).

Neden böyle

Yalnızca kendi kazancını önemseyen 'rasyonel' bir yanıtlayan sıfırdan büyük her teklifi kabul etmeli; bunu bilen teklif eden de en küçük payı önermeli. İnsanlar ise adaletsizliğe öfkelenir ve kendine maliyeti olsa bile cezalandırır; teklif edenler de reddedilme riskini sezdiği için cömert davranır. Sanfey ve arkadaşlarının 2003'teki beyin görüntüleme çalışmasında haksız teklifler hem duyguyla ilişkilendirilen ön insula'yı hem de bilişsel kontrolle ilişkilendirilen dorsolateral prefrontal korteksi harekete geçirdi; reddedilen haksız tekliflerde insula etkinliği daha yüksekti.

Sınırlılık

Burada para gerçek değil ve karşında gerçek bir kişi yok; gerçek ödemeli deneylerde davranış farklılaşabilir. Ayrıca 'en az kaçı kabul ederim' diye önceden sormak (strateji yöntemi), meta-analize göre insanları düşük teklifleri reddetmeye biraz daha yatkın kılıyor.

%40Ortalama teklif (meta-analiz, 75 sonuç)Oosterbeek, Sloof & van de Kuilen, 2004

%16Ortalama ret oranı (meta-analiz)Oosterbeek, Sloof & van de Kuilen, 2004

~%44Sanayi toplumlarında tipik ortalama teklifHenrich ve ark., 2001

%26 / %58Ortalama teklif: Machiguenga / LamaleraHenrich ve ark., 2001

Güth, W., Schmittberger, R., & Schwarze, B. (1982). An experimental analysis of ultimatum bargaining. Journal of Economic Behavior & Organization, 3(4), 367–388. Kaynağa git ↗
Oosterbeek, H., Sloof, R., & van de Kuilen, G. (2004). Cultural differences in ultimatum game experiments: Evidence from a meta-analysis. Experimental Economics, 7(2), 171–188. Kaynağa git ↗
Henrich, J., Boyd, R., Bowles, S., Camerer, C., Fehr, E., Gintis, H., & McElreath, R. (2001). In search of Homo economicus: Behavioral experiments in 15 small-scale societies. American Economic Review, 91(2), 73–78. Kaynağa git ↗
Cameron, L. A. (1999). Raising the stakes in the ultimatum game: Experimental evidence from Indonesia. Economic Inquiry, 37(1), 47–59. Kaynağa git ↗
Andersen, S., Ertaç, S., Gneezy, U., Hoffman, M., & List, J. A. (2011). Stakes matter in ultimatum games. American Economic Review, 101(7), 3427–3439. Kaynağa git ↗
Sanfey, A. G., Rilling, J. K., Aronson, J. A., Nystrom, L. E., & Cohen, J. D. (2003). The neural basis of economic decision-making in the Ultimatum Game. Science, 300(5626), 1755–1758. Kaynağa git ↗

Bir pasta, iki oyuncu

Ültimatom oyununun kuralı tek cümle: bir kişi bir miktar parayı nasıl bölüşeceğini önerir, diğeri ya kabul eder ve para önerildiği gibi bölünür ya da reddeder ve ikisi de hiçbir şey alamaz. Pazarlık yok, ikinci tur yok. Klasik oyun teorisinin cevabı da net: yanıtlayan için 1 kuruş bile hiç yoktan iyidir, o halde her pozitif teklifi kabul etmelidir; teklif eden de bunu bildiği için olabilecek en küçük payı önermelidir.

Werner Güth, Rolf Schmittberger ve Bernd Schwarze bu öngörüyü 1970'lerin sonunda Köln Üniversitesi'nde test etti ve sonuçları 1982'de yayımladı. Paylaşılacak miktar 4 ile 10 Alman markı arasındaydı. Teklif edenler pastanın ortalama üçte ikisini kendilerine ayırdı; bu, teorinin öngördüğü 'neredeyse hepsi'nden çok uzaktı. Üstelik tekliflerin yaklaşık beşte biri reddedildi; yani bazı insanlar bedava parayı geri çevirdi.

Kırk yıllık veri ne söylüyor?

O günden beri oyun yüzlerce kez, onlarca ülkede oynandı. Oosterbeek, Sloof ve van de Kuilen'in 2004 meta-analizi 37 makaledeki 75 sonucu birleştirdi: teklif edenler ortalama olarak pastanın %40'ını öneriyor ve tekliflerin ortalama %16'sı reddediliyor. Pasta büyüdükçe teklif edilen pay küçülüyor ve ret oranı düşüyor; teklif edilen pay arttıkça da ret azalıyor. Yazarlar yanıtlayanların davranışında coğrafi bölgeler arasında farklar buldu, ama bu farkların bilinen kültür sınıflandırmalarıyla büyük ölçüde açıklanamadığını belirtti.

Bu sayılar, sitemizde göreceğin kalabalık sonuçları için iyi bir referans: tekliflerin büyük bölümünün %40-50 bandında toplanmasını, çok düşük tekliflerin ise sık sık reddedilmesini bekleyebilirsin.

Machiguenga'dan Lamalera'ya

Neredeyse tüm erken deneyler üniversite öğrencileriyle yapılmıştı. Joseph Henrich ve arkadaşları bu yüzden oyunu beş kıtada, 12 ülkedeki 15 küçük ölçekli toplumda, yerel olarak bir iki günlük kazanca denk gelen paylarla oynattı. Sonuçlar şaşırtıcı derecede çeşitliydi. Peru Amazonu'ndaki Machiguenga'da ortalama teklif pastanın %26'sıydı ve 21 tekliften yalnızca biri reddedildi. Endonezya'daki Lamalera'da ise ortalama teklif %58'e, yani yarının üstüne çıktı. Papua Yeni Gine'deki Au ve Gnau toplulukları hem düşük teklifleri hem de yarıdan fazlasını veren 'aşırı cömert' teklifleri benzer sıklıkta reddetti.

Araştırmacılara göre bu fark rastlantı değil: piyasaya entegrasyonun ve gündelik hayatta işbirliğinin getirisinin yüksek olduğu toplumlarda teklifler daha cömert. Au ve Gnau'da büyük hediyeler kabul edenin karşılık borcu altına girmesi anlamına geldiğinden, fazla cömert bir teklifi geri çevirmek anlamlı bir davranış. Deney, insanların 'adil pay' fikrini kendi kültürlerinin alışverişlerinden taşıdığını gösteriyor.

Pay büyüyünce ne olur?

Eleştirmenlerin ilk itirazı paraların küçük olmasıydı: belki insanlar birkaç lirayı gururları için feda ediyor, ama gerçekten büyük paralarda etmezler. Lisa Cameron 1999'da Endonezya'da payı katılımcıların ortalama üç aylık harcamasına kadar çıkardı. Yanıtlayanlar yüksek paylarda belirli bir yüzdelik teklifi kabul etmeye daha yatkın hale geldi, ama teklif edenlerin davranışı neredeyse hiç değişmedi.

Andersen, Ertaç, Gneezy, Hoffman ve List 2011'de daha da ileri gitti. Kuzeydoğu Hindistan'daki Meghalaya köylerinde payı 20 rupiden 20.000 rupiye, yani ortalama yıllık gelirin biraz üzerine çıkardılar. Yanıtlayanların ret oranı pay büyüdükçe düştü ve en yüksek payda 24 tekliften yalnızca biri reddedildi. Yazarlara göre adalet duygusu gerçek, ama bir fiyatı var: haksız bir teklifi cezalandırmak birkaç günlük kazanca mal oluyorsa cazip, bir yıllık gelire mal oluyorsa çok daha az cazip.

Haksızlığın beyindeki izi

2003'te Science'ta yayımlanan bir fMRI çalışmasında Alan Sanfey ve arkadaşları, katılımcılar adil ve haksız teklifleri değerlendirirken beyin etkinliklerini ölçtü. Haksız teklifler, tiksinti ve acı gibi olumsuz duygularla ilişkilendirilen ön insula'da ve hedef takibi ile bilişsel kontrolle ilişkilendirilen dorsolateral prefrontal kortekste daha fazla etkinliğe yol açtı. Reddedilen haksız tekliflerde insula etkinliği kabul edilenlerden daha yüksekti.

Bu bulgu çoğu zaman 'duygu ile akıl çatışıyor' diye özetlenir; ama insula'nın pek çok farklı işlevde rol oynadığını, tek bir bölgedeki etkinlikten belirli bir duyguyu kesin olarak çıkarmanın zor olduğunu da akılda tutmak gerekir.

Sık sorulanlar

Ültimatom oyunu nedir?

Bir kişinin bir miktar parayı bölüşmeyi önerdiği, diğerinin ise kabul ya da reddettiği; ret durumunda iki tarafın da hiçbir şey almadığı bir deneysel oyundur. İlk kez Güth, Schmittberger ve Schwarze tarafından 1982'de yayımlandı.

En akıllıca teklif ne kadar?

Saf oyun teorisi en küçük payı önerir, ama gerçek insanlar düşük teklifleri sık reddettiği için pratikte %40-50 civarı teklifler hem çok sık kabul edilir hem de teklif edene makul bir pay bırakır. Meta-analizlerde ortalama teklif %40.

İnsanlar neden bedava parayı reddediyor?

Haksız bulunan bir teklifi reddetmek, kendi kaybı pahasına karşı tarafı cezalandırmanın bir yoludur. Bu 'maliyetli ceza' eğilimi adalet normlarının korunmasına yardım ettiği için insan işbirliğinin önemli bir parçası olarak görülüyor.

Kültür ültimatom oyununu etkiler mi?

Evet. 15 küçük ölçekli toplumda yapılan deneylerde ortalama teklifler %26 ile %58 arasında değişti ve bu fark toplumların ekonomik yapısıyla, özellikle piyasaya entegrasyon ve işbirliğinin getirisiyle ilişkiliydi.

Diktatör oyunundan farkı ne?

Diktatör oyununda karşı tarafın reddetme hakkı yoktur; teklif eden ne verirse o olur. İki oyunun karşılaştırılması, cömertliğin ne kadarının saf iyilikten, ne kadarının reddedilme korkusundan geldiğini anlamaya yarar.