İnterneti ikiye bölen soru
Soru basit: Dünyadaki herkes gizlice kırmızı ya da mavi bir düğmeye basacak. Mavi düğmeye basanlar yarıyı geçerse herkes hayatta kalacak; geçemezse yalnızca kırmızıya basanlar. Hangisine basarsın? Know Your Meme'in derlemesine göre bu ikilemin bilinen ilk sürümü Nisan 2023'te Reddit'in anket topluluğu r/polls'ta paylaşıldı. Ağustos 2023'te düğmelerin yerini haplar aldı ve bir Twitter anketi 68.774 oy topladı: %64,9 mavi.
Nisan 2026'da yazar Tim Urban aynı soruyu düğmelerle yeniden sordu; anket %57,9 mavi, %42,1 kırmızı sonuçlandı. İki tarafın gerekçeleri de güçlü göründüğü için tartışma hiç bitmedi. Biz soruyu kendi sözlerimizle ve soyut bir biçimde soruyoruz: kimse 'ölmüyor', maviler eşiğe ulaşamazsa yalnızca oyundan 'eleniyor'. Eşiği de %50 olarak koyduk: maviler tam yarıyı bulursa herkes güvende.
Kırmızı neden güvenli, mavi neden anlamlı?
Yalnızca kendini düşünen biri için cevap kolay: kırmızı. Mavi eşiğe ulaşsa da ulaşmasa da kırmızıya basan güvendedir. Üstelik herkes kırmızıya basarsa da kimse elenmez. O hâlde neden bu kadar çok insan maviye basıyor?
Çünkü soru gerçekte başkalarıyla ilgili. Milyonlarca kişinin içinde ne olursa olsun maviye basacak insanlar olacaktır: soruyu yanlış anlayanlar, iyilikten basanlar, başkalarının da basacağına güvenenler. Onları kurtarmanın tek yolu mavinin yarıya ulaşmasıdır. Kırmızıya basan kendini garantiye alır ama bu insanları kendi kaderleriyle baş başa bırakır; maviye basan onları kurtarmaya çalışır ama eşik tutmazsa kendisi de elenir. Hangi düğmenin 'akıllıca' olduğu, kalabalığın ne yapacağına dair beklentine bağlıdır.
Eşikli ortak iyilik
İktisatçılar bu yapıyı uzun zamandır laboratuvarda inceliyor. Eşikli ortak iyilik oyununda bir grup, toplam katkı belli bir eşiği geçerse herkesin yararlanacağı bir şey için para koyar; eşik tutmazsa katkılar boşa gider. Charles Bram Cadsby ve Elizabeth Maynes 1999'da bu oyunu farklı kurallarla oynattı. Katılımcıların istedikleri kadar katkı yapabilmesi, eşik tutmazsa paranın geri verileceği güvencesi ve yüksek ödüller katkıyı artırdı; güvence yokken yüksek bir eşik insanları caydırdı.
Kırmızı-mavi ikileminde bir 'para iadesi' yok: eşik tutmazsa maviye basan elenir. Bu yüzden maviye basmak, eşiğin tutacağına dair güven gerektirir. Amnon Rapoport ve Dalit Eshed-Levy 1989'da eşikli ortak iyiliklerde iki ayrı motivasyonun, açgözlülüğün ve 'enayi yerine konma' korkusunun etkilerini ayrı ayrı inceledi. Bu ikilemde açgözlülüğe yer yok; kırmızının cazibesi tamamen güvenlikten geliyor.
Geyik mi, tavşan mı?
Filozof Jean-Jacques Rousseau'nun bir örneğinden adını alan geyik avı oyununda avcılar ya birlikte geyik avlar ya da her biri tek başına tavşan yakalar. Geyik büyük bir ödüldür ama herkes yerinde durursa yakalanır; tavşan küçük ama garantidir. Filozof Brian Skyrms 2001'deki ünlü makalesinde bu oyunun, toplumsal işbirliğinin temel sorununu anlattığını savundu: herkesin kazandığı bir sonuç mümkündür ama ona ulaşmak başkalarına güvenmeyi gerektirir.
Kırmızı-mavi ikilemi buna benzer ama bir farkla: burada 'tavşan', yani kırmızı, kimseye zarar vermez gibi görünür; zararı, maviye basanları yalnız bırakmasıdır. Bu yüzden tartışma sık sık 'herkes kırmızıya basarsa sorun yok' ile 'ama herkes basmayacak' arasında gidip gelir.
Herkes kalabalığı kendine benzetir
Bu deneyde önce tahmin, sonra seçim yapıyorsun; bunun bir nedeni var. Lee Ross, David Greene ve Pamela House 1977'de insanların kendi seçimlerini olduğundan daha yaygın sandığını gösterdi: buna yanlış uzlaşma etkisi denir. Klasik deneylerinde bir tabelayı taşımayı kabul eden öğrenciler kabul edecek öğrencilerin oranını ortalama %62, reddedenler reddedecek öğrencilerin oranını %67 tahmin etti. Bu laboratuvardaki 'Kaç kişi senin gibi?' deneyi tam olarak bunu ölçüyor.
Kırmızı-mavi ikileminde bu etki özellikle önemli, çünkü düğme seçimi zaten kalabalığa dair bir tahmine dayanıyor. Maviye basanlar maviyi daha kalabalık, kırmızıya basanlar daha az kalabalık görüyorsa, iki taraf da kendi seçiminin mantıklı olduğuna kolayca ikna olur. Sonuç ekranında iki grubun ortalama tahminlerini yan yana görüyorsun.
Bir anket değil, canlı bir deney
Bu deneyin sonucu, bu sayfada düğmeye basan bütün gerçek katılımcılardan hesaplanıyor. Mavi payı %50'ye ulaşıyorsa 'herkes güvende', ulaşmıyorsa 'maviler elendi' diyoruz ve kaç kişinin hangi düğmeye bastığını sayılarla gösteriyoruz. Bugün oynayanlar için de aynı hesabı ayrıca yapıyoruz.
Bu sonucu yorumlarken iki şeyi akılda tutmak gerekiyor. İlki, katılımcıların kendiliğinden gelmesi: Twitter anketleri gibi bizim kalabalığımız da nüfusu temsil etmiyor. İkincisi, kimsenin gerçek bir risk almaması: bir ankette maviye basmak kolay, gerçek bir tehlikede insanlar başka davranabilir. Yine de bir şey kesin: bu soruda kararını, başkalarının ne yapacağını düşünmeden veremezsin.