Beyaz gömlek gölgede
Güneşli bir günde ağacın gölgesine giren beyaz bir gömlek, güneşteki gri bir taştan daha az ışık yansıtabilir. Yine de gömleği beyaz, taşı gri görürüz. Gözümüz bir ışık ölçer gibi çalışmaz; gelen ışığın ne kadarının yüzeyden, ne kadarının aydınlatmadan geldiğini tahmin eder.
Bu deneyde altı sahnede bir karenin grisini bağlamından ayırıp kurmaya çalışıyorsun. Her sahnede noktalı karenin bir ikizi var: ikisi tıpatıp aynı gri, ama biri gölgede, öbürü ışıkta; ya da biri koyu zeminde, öbürü açık zeminde. Sonunda bağlamı kaldırıyoruz ve ikizleri yan yana gösteriyoruz.
Gölge yanılsaması
Edward Adelson'un 1995'te yayımladığı dama tahtası gölge yanılsaması, görme biliminin en tanınan görsellerinden biridir. Bir silindir dama tahtasına gölge düşürür; gölgedeki açık bir kare ile ışıktaki koyu bir kare aynı ışığı yansıttığı halde biri açık, öbürü koyu görünür. Bu deneydeki gölge sahnesi aynı fikirle, ama özgün olarak çizildi: turuncu bir blok, açık ve koyu karolardan oluşan bir zemine yumuşak kenarlı bir gölge düşürüyor.
Sahneyi fiziksel olarak hesapladık: gölge, ışığı yüzde 45'e indiriyor ve açık karolar koyu karolardan tam olarak bu oranda daha çok ışık yansıtıyor. Böylece gölgedeki açık karo ile ışıktaki koyu karo ekrana aynı piksel değeriyle çiziliyor. Gölgedeki karoyu açık kurduysan görme sistemin doğru olanı yaptı: gölgeyi hesaba katıp karonun kendisini gördü.
Eşzamanlı karşıtlık
Koyu bir zeminin ortasındaki gri bir kare, açık bir zeminin ortasındaki aynı kareden daha açık görünür. Bu eşzamanlı karşıtlık yanılsaması uzun zamandır bilinir. Heinemann 1955'te etkiyi sistematik olarak ölçtü: çevredeki alanın ve test alanının ışıklılığını adım adım değiştirip test alanının ne kadar parlak göründüğünü kaydetti.
Bu deneyde zemin soldan sağa koyudan açığa yumuşakça geçiyor; iki kare tam olarak aynı gri. Bir elde koyu uçtaki, öbür elde açık uçtaki kareyi eşliyorsun. Gilchrist ve arkadaşlarının 1999'daki çapalama kuramına göre beyin bir çerçevedeki en açık yüzeyi beyaz kabul eder ve öbür yüzeyleri ona göre ölçekler; çevresi koyu olan kare, kendi küçük çerçevesinde 'en açık' olduğu için daha açık görünür.
White yanılsaması
Michael White 1979'da Perception dergisinde tuhaf bir yanılsama yayımladı. Yatay siyah ve beyaz şeritlerin bazı parçaları aynı griyle değiştirildiğinde, siyah şeritteki gri parçalar beyaz şerittekilerden daha açık görünür. Tuhaf olan şu: siyah şeritteki gri parçanın kenarlarının çoğu beyazla komşudur. Basit karşıtlık onu koyu göstermeliydi; sonuç tersidir.
Etkinin yönü ilk bakışta gri parçanın üzerinde durduğu şeride benzemesi gibi görünür. Ama Kingdom ve Moulden 1991'de ölçümlerinin bu 'benzeşim' açıklamasını desteklemediğini, etkinin biri yerel biri daha geniş alanlı iki karşıtlık düzeneğiyle açıklanabildiğini gösterdi. Blakeslee ve McCourt 1999'da yönelime duyarlı süzgeçlerden oluşan bir modelle White etkisini ve eşzamanlı karşıtlığı aynı çerçevede açıkladı.
Erken süzgeçler mi, yorum mu?
Bu yanılsamaların ne kadarının gözün ve birincil görme korteksinin erken süzgeçlerinden, ne kadarının sahnenin üst düzey bir yorumundan geldiği hâlâ tartışılıyor. Adelson 1993'te Science'ta, uyaranlarda karşıtlığı neredeyse hiç değiştirmeyen küçük değişikliklerin, yanılsamanın gücünü büyük ölçüde değiştirdiğini gösterdi: şekillerin nasıl gruplandığı, gördüğümüz griyi belirliyordu.
Fred Kingdom 2011'de bu alanın son çeyrek yüzyılını 'yeni fikirler, büyüleyici gösterimler ve bitmeyen tartışma' diye özetledi. En umut verici yaklaşımlar arasında çok ölçekli süzgeç modellerini ve görüntüyü yansıtıcılık, aydınlatma ve saydamlık katmanlarına ayıran fikri saydı. Bu deney o tartışmayı çözmez; ama aynı insanların üç yanılsamada ne kadar ayrıştığını yan yana koyar.
Puanın ve ekranın
Her elin puanı, kurduğun griyle karenin gerçek grisi arasındaki L* farkından hesaplanır: 10 / (1 + (|fark| / 8)^1,6). 4 birimlik fark yaklaşık 7,5 puan, 8 birim 5 puan getirir; altı elden en fazla 60 puan toplanır. L*, 0 (siyah) ile 100 (beyaz) arasında, eşit sayı farklarının göze yaklaşık eşit göründüğü bir açıklık ölçeğidir.
Ekranlar kalibre değildir. Parlaklığı yükseltmeni, gece modunu ve mavi ışık filtresini kapatmanı öneriyoruz. Hangi ekranda olursan ol, ikiz kareler aynı piksel değerindedir; yanılsamanın gücü ekranın kalitesine değil, sahnenin yapısına bağlıdır.